Dünya'nın en büyük Geofit Bahçesi Yalova'da

Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsünde Türkiye'de ilk, Dünyada en büyük GEOFİT BAHÇESİ kurulacak. Enstitü tarafından hazırlanan 3 yıllık proje DPT tarafından kabul edildi, 2011 yılından itibaren çalışmalar başlatılacak.

Soğanlı, Rizomlu ve Yumrulu süs bitkiler genel olarak "GEOFİT" adıyla tanımlanmakta. Türkiye; coğrafik konumu, jeomorfolojik yapısı ve farklı ekolojik durumu ile biyoçeşitlilik yönünden dünyanın en önemli gen merkezlerinden biri. Bu durum özellikle geofitler açısında Türkiye florasını farklı kılmakta.

Süs bitkileri alt sektörü, kesme çiçekler, dış mekan süs bitkileri, saksılı süs bitkileri ve doğal çiçek soğanları olarak sınıflandırılmakta. Ülkemizde hızlı bir gelişme gösteren süs bitkileri sektöründe 1998 yılında 18.976.000 $ olan ihracat 2009 yılında 2.5 kat artarak 47.246.000 $ a yükseldi. Bu ihracatın %63'ü kesme çiçeklerden sağlanmakta. Doğadan sökülerek ihracatı yapılan doğal çiçek soğanları da dışsatım açısından önemli bir paya sahip. Doğal çiçek soğanlarının kültüre alınması, üretimden ihracatın gerçekleştirilmesi, ülkemiz açısından önem arz etmekte.

Doğal süs bitkilerinin kültüre alınması konusunda; Tarımsal Araştırmalar Genel Müdürlüğü (TAGEM) desteği ile yürütülen çalışmalara ek olarak 2006 yılında TÜBİTAK desteği ile TAGEM – Özel Sektör- Üniversite işbirliğinin sağlandığı geniş kapsamlı bir proje başlatıldı. Böylesine büyük bir proje ile doğal bitkileri kültüre alma çalışmalarını yürütebilecek ekip ve ekipmanların oluşturulması amaçlanmış ve gerçekleştirilmiştir. TÜBİTAK Projesi 2009 yılı içinde sonuçlandı. Proje sonuçları TÜBİTAK tarafından önemli görüldüğü için 17 Haziran 2009 tarihinde toplanan 19. Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulu'na sunuldu.

Bu çalışma ile, Türkiye Florasının tahrip edilmesini azaltmak amacıyla doğadan sökülüp ihracatı yapılan türlerin; ihracat boyuna ulaştırma süresini kısaltma amaçlı bitki besleme denemeleri yürütülmüş ve tarla şartlarında üretilip ticaretinin artırılması imkanları araştırılmıştır.

Diğer taraftan, ülkemizde henüz ticareti yapılmayan ekonomik öneme sahip 49 Colchicum (Acı Çiğdem) taksonu, 48 Fritillaria (Ters Lale) taksonu, 3 Hyacinthus (Sümbül) taksonu, 47 İris (Süsen) taksonu, 13 Lilium (Zambak) taksonu, 3 Nectaroscordum (Ballı Sarımsak) taksonu, 11 Paeonia (Şakayık) taksonu, 8 Polygonatum (Mührüsüleyman) taksonu, 18 Tulipa (Lale) taksonu, diğer cinslere bağlı 25 takson, toplam 225 geofit taksonu, 16 kumul bitki türü ve 22 dış mekan bitki türü; yaklaşık 200.000 km yol gidilerek, Türkiye Florasının hemen hemen her bölgesi taranarak, 3000 m rakımlara kadar çıkılarak çok zor şartlardan bitkiler toplandı. Kır çiçekleri diye adlandırabileceğimiz bu bitkilerin yaklaşık %50'si endemik olup Türkiye Florası dışında doğal yayılış göstermemekte. Özellikle dünya geofit çeşitliliğinin yarısını barındıran floramızda 700 civarındaki geofit türünün üçte biri toplandı. Türkiye geofitleri bahçesi oluşturabilmek için çok önemli bir adım atıldı.

Toplanan bitkilerin tür teşhisi yapıldı, kromozom sayısı bilinmeyen taksonların kromozomları sayıldı, 1200 populasyonun DNA izolasyonu depolanması yapıldı, takson düzeyinde fitokimyasal içerikleri belirlendi.

Ayrıca toplanan bitkiler kültüre alınarak, amaca uygun tipler seçilerek, yetiştirme teknikleri belirlenmekte. Seçilen doğal tiplerden, mutasyon ve melezleme yolu ile ıslah çalışması başlatıldı, sektörün kullanabileceği yeni çeşit adayları elde edilmeye başlandı. Seçilen 4 çeşit adayının tescil işlemlerine başlandı ve bunlar sektöre kazandırılacak.

Bu güne kadar yapılan çalışmalara ilave olarak 2010 yılı içinde aynı konuda TÜBİTAK'a yeni bir proje daha sunuldu ve kabul edildi. Her iki proje kapsamında toplanan ve toplanacak olan materyalin sergileneceği alanı da içerecek şekilde bir geofit bahçesi oluşturmak amacıyla DPT'ye sunulan proje kabul edildi. Bu proje tamamlandığında Ülkemizde ilk, Dünyada da en büyük GEOFİT BAHÇESİ Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü'nde faaliyete geçecek.

Türkiye Florasında Geofitler doğal olarak yaşamakta. Günümüzde süs bitkileri yetiştiriciliği için çeşit geliştirme yanında, şimdiye kadar üretime alınmamış yeni cins ve türlerin belirlenerek kültüre alınması ve ex-sitü muhafazası önem kazanmıştır.

2010 yılında yürürlüğe giren yeni TÜBİTAK projesi;

Yerel kaynaklı çeşitler geliştirilecek ve süs bitkileri sektörünün çeşitte dışa bağımlılık, kesme çiçek ihracatında tek ürüne bağlı kalma sorunlarının çözümüne büyük oranda katkı sağlayacaktır.

Geofitlerin yerinde korunması (in-sitü) yanında, her geçen gün zorunlu hale gelen biyolojik çeşitliliğimizin en önemli unsuru olan ex-sitü (doğal alanı dışında) korunması sağlanacak, I. dilimde toplanmayan 800 geofit türü daha toplanacaktır.

Biyolojik çeşitliliğimizin değerlendirilmesi için gerekli olan bu çalışma ile %40 civarında endemizme sahip geofit türlerin; biyolojik aktiviteleri ilk defa belirlenerek ilaç sektörüne çok önemli katkı sağlayacaktır.

Yeni tür adaylarının ve geliştirilen çeşit adaylarının tanımlanmasında gereken moleküler karkterizasyon ve markör teknolojileri kullanılarak, DNA parmak izleri belirlenecektir.

Yurtdışında Mevcut Durum;

Çok eski tarihlerden beri yapıla gelen bahçelerden; bugün 150 ülkede toplam 1800 civarında botanik bahçesi mevcut. Bunların pek çoğunda geofit bahçesi var ve geofitlerin çoğunluğunun Uzak doğudan özellikle de Türkiye'den toplandığı bilinmekte.

En önemli Geofit bahçeleri;

* Royal Botanic Gardens, Kew-London / Royal Botanic Gardens, Edinburgh, Scotland, İngiltere

* Missouri Botanical Garden, ABD

* Nikitsky Botanical Garden-Yalta / Kiev Botanical Gardens-Kiev, Ukrayna

* Moscow Botanical Garden of Academy of Sciences- Moscow, Rusya

* Göteborg Botanical Garden-Göteborg, İsveç

Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsünde kurulması planlanan Türkiye Geofit Bahçesi;

500 m2 Sergileme Serası, 500 m2 Alpin (Soğutmalı) sera, 500 m2 Yetiştirme Serası ve 500 m2 Çoğaltma Serası olmak üzere 2.000 m2 kapalı alandan oluşacak. İdari Bina, Oto Park, Açık Geofit Bahçesi (gölcük, tepecik, kaya bahçesi vs.) ve diğer alanlar olmak üzere toplam 10.000 m2 üzerine planlanmıştır. Halen kullanılan alanla birlikte yaklaşık 20.000 m2 alanda Türkiye'de ilk, Dünyada en büyük GEOFİT BAHÇESİ kurularak hem turizme hem de bilim dünyasının hizmetine açılacaktır.